2014/12/29

The Interview ба Америкийн "медиа" түрэмгийлэл


The Interview киног үзэв. Энэ оны 12 сарын 24-нд нээлтээ хийх ёстой байсан ч тэр өдрөөсөө өмнө torrent сайтуудаар алдагдаж, тэр даруйдаа "хит" болтлоо татагдсаныг Mashable, тэр ч бүү хэл CNN-ээр мэдээллээд амжжээ. Монголын "далайн дээрэмчид" болох MongolBox ч аль хэдийн хадмал орчуулгатайгаар тавиад амжсан байна.

ХҮСВЭЛ ТА Ч КИНО ТЕАТР ХҮЛЭЭЛГҮЙ ШУУД ӨНДӨР ЧАНАРТАЙГААР ҮЗЭЖ БОЛНО!!!

Тэгвэл Америк улс Sony, CNN гэлтгүй бүх медиа "судсуудын зүрхэнд" оршиж, тэдний "төмсгийг" хуу хаман атгасан байдагийг энэ явдал бэлхэнээ батлан харуулж байгаа бус уу!?

Энэ ямар чөтгөрийн хараал идсэн новш нь болоод байна аа!? Өөрсдийнх нь толгой дээр цөмийн цэнэгт хошуутай баллистик бөмбөг хаячихаас нь өмнө Америкчууд Хойд Солонгос дээр өөрсдийн "медиа" цэнэгт хошуутай броодкаст бөмбөгөө хаячих нь энэ. Энэ киног хир олон хүн үзэх тусмаа Америкчуудын хүсэл биелэлээ олох нь тэр. Тэгэхээр таныг театр байна уу, torrent байна уу, pirate байна уу гэдэг нь сонин биш, хэдий хууль бус аргаар ч хамаагүй үүнийг үзүүлэхийг Америкчууд зорьж байгаа нь CNN тэргүүтэй "жүжиг"-ээс нь харахад илт байна. Ямар ч тэнэг хүн өөрсдийнх нь бүтээл өвөр доороос нь алдагдаад, ёроолгүй саваар мөнгө нь хийсч байхад топ мэдээллийн хэрэгслээрээ ёслол төгөлдөр зарлаад зогсож байхгүй нь ойлгомжтой. Ерөнхийлөгч Обама, Sony-гийн гүйцэтгэх захирал нь хүртэл өөрийн биеэр CNN тэргүүтэй мэдээллийн сайтуудаар цацагдсан эдгээр мэдэллүүдийг өөгшүүлэн ярилцлага өгч, мэдэгдэл хийсэн байх юм. Сайн ч, муу ч хамаагүй медиагаар цацагдсан юмнууд "од" болгодогийг Justin Bieber-ээс ихсүүлээд бид бишгүйдээ л гадарлана. Тэгэхээр энэ кино цагтай тэсрэх бөмбөгний улаан утсыг газардуулчих нь энэ, гэхдээ бүр агуу их Америк улсын хөөрөгдөлт, хөөсрөлттэйгөөр шүү. Ямар бөмбөг? гэж үү? Хэдийн энэ Америкийг улайм цайм "дээрэлхүү" үйлдлийг нь илчилж байгаа ч дэлхийн бүх медиа зомби болсон технограт хүмүүс бидэнд сонголт байхгүйг Hollywood, цаашлаад Америк мэдсэн учираас ийм тэсрэх бөмбөгөөр оролсон байх ёстой. Хмм, "хамгийн олон татагдсан кино" гэнэ шүү, хараал ид! Ерөнхийлөгч нь хүртэл эцсийн эцэст ингэж ил цагаандаа гарах байж ээ. Ай Америкийн Нэгдсэн Улс чи медиа зомби биднээрээ тоглож ханах болоогүй юу!?

2014/12/06

Interstellar киноны шинжлэх ухааны тайлал



Interstellar гэх сүржин нэрээр гоёсон шинжлэх ухааны уран зөгнөлт уг киног үзээд кино театраас гаран алхах миний сэтгэгдэл үүлтэй тэнгэрээс доохнуур, гэрлийн шонгоос дээхнүүр хөвөн нисэх авай. Энэ сараачсан юмаа би шүүмжлэл, review, critic гэх мэтийн аль нь болохыг мэдэхгүй, кино урлагийн мэдлэг хомс тул зүгээр л шинжлэх ухааны тайлал гээд мөн л сүржин гарчиглаж орхисныг өршөөнө биз. Учир нь сүүлийн үед сонирхон судалсан цөөн хэдэн шинжлэх ухаан, физикийн ойлголтуудын талаар гарсан тул өдийг хүртэл олж мэдсэн өөрийн мэдлэгийн хүрээнд шинжлэх ухаанч тайлал хийж, ийм зүйл судлан цагаа алдахыг хүсээгүй ч бас ч гэж энэ киног үзчихээд ойлгох гэж бэдэрч яваа, мөнхүү хараахан үзэж амжаагүй зарим хүмүүст урьтач болгож, бие халаалт гэдэг шиг мэдлэг халаалт болгох үүднээс киноны үйл явдал бус, гүнзгий шинжлэх ухаанаар л тайлагдах нарийн холбоосуудыг зангилааг тайлахаар энд сийрүүлж байна. Үйл явдлыг эс ярих тул үзэж амжаагүй байсан ч айх аюулгүй тул тухлан саат. Нэг үгээр уг киноны ард нь буй шинжлэх ухааны гүн мэдлэг, гүнээ байг гэхэд гүехэн ч атугай мэдлэгтэй байхгүй бол давсгүй хоол идсэн мэт санагдаж магад хэмээн сэрэмжлэх ажаамуу.

Inception, The Prestige, Superman (Man of Steel), Batman гэх мэт суу алдар нь тэнгэрт одод мэт түгсэн уран бүтээлүүдийн эзэн болох Christopher Nolan гэгч хүнийг мэдэхээ байг гэхэд нэр нь нэг л танил сонсогдоно. Нарийн чанд зангилаагаараа тархины нугалаа нэмэх түүний уран бүтээлүүдийг нь mindfuck гэх төрөлд үзэгч фэнүүд нь хамааруулдаг. Харин энэ удаагийн бүтээл болох Interstellar нь урьд урьдын бүтээлүүдээсээ ч илүү шинжлэх ухааны гүн гүнзгий судалгаан дээр үндэслэгдэн хийгдсэн нь тун их шуугиан тарьж байна. Үүний хамгийн том баталгаа нь агуу эрдэмтэдтэй мөр зэрэгцдэг, Калифорны Технологийн Их Сургуулийн онолын физикч Kip Throne уг киноны шинжлэх ухааны тооцоолол, төсөөлөл дээр нь ажилласэн хэрэг билээ. Түүний бичсэн The Science of Interstellar гэх ном нь хүртэл Amazon дээр бестселлер болж, мөн ижил нэртэй 40 гаран минутын Discovery сувагтай хамтран хийсэн баримтат киног нь YouTube дээр хагас сая гаран хүн үзээд амжжээ. Киноны гол утга санаа нь дэлхий дээр амьдрах боломжгүй болсон тул хүн төрөлхтөнд туслахаар сансрын хөлөг хөлөглөсөн хайгуулын баг өтний нүхээр дамжин амьдралтай гариг хайхаар явдаг тухай юм. Wolf of the Wallstreet-ийн алдарт кокчин залуугийн дүрийг бүтээгч Matthew McConaughey, Batman-ийн сүүлийн анги The Dark Knight Rises-ийн Catwoman-ий дүрийг амилуулсан Anne Hathaway тэргүүтэй жүжигчид цуврах бөгөөд мэдээжийн хэрэг Christopher Nolan-ы кино болгонд харагддаг өвөө болох Michael Caine-г ч мартаагүй аж ээ. Миний л мэдэхийн Batman-ээс эхлээд Nolan-ы бүх л кинонд энэ өвгөн харагдах агаад баруун гарынх нь хамтрагч учраас ийнхүү кино бүрд нь тоглосоор, бараг энэ өвгөнийг Nolan гэж андуурдаг хүмүүс ч бий болоод амжжээ. Киноны хөгжмийг мөн л Nolan-ы кино бүрт хөгжмийг нь бичдэг, түүгээр ч үл барам, дэлхийг бүх л шилдэг кинонууд болох The Lion King, Mission Impossible, Pirates of the Caribbean, August Rush, Iron Man, Batman, Monsters vs. Aliens, Transformers, Inception гээд шувт мэддэг лагуудаар үргэлжлэх жагсаалтыг тууривагч Huns Zimmer бичиж найруулсан байна. Бараг түүний хөгжмийн найруулгатай кино л алдард хүрдэг гээд дүгнэчихэд алдас болохооргүй энэ агуу эрхмийн суу заль энэ кинон дээр ч мөн л адил сэтгэлд гүн сийлэгдэх хурц бүтээл тууривжээ.

Шинжлэх ухааны хувьд тэртээ зуун жилийн өмнө Айнштайнаас эхлсэн хоёр ойлголт байдаг ба эдгээр нь өнөөдрийн бидний шинжлэх ухааны суурийг тавих хувьсгалыг хийж ээ. Уг хоёр онол болох харьцангуйн онол, квант механик хоёрыг л багцаалаад ойлгочихсон байхад энэ киноны шинжлэх ухаан тэр чигтээ багтах юм. Юун харьцангуйн онол гэж зарим нь унтарч байхад квант физик гэж сонсоогүй нэгэн нь ч энд үүнийг ширтээд сууж байгаад эргэлзэхгүй байна. Тиймээс эдгээр хоёр ойлголтыг хялбархан гэгч нь тайлбарлаад, түүний дараа киноныхоо зангилаануудтай холбож зүйгээд явчихъя гэж бодлоо.

Аль бүтэн зууны өмнө эхлээд, өнөөдрийн бидний амьдралд компьютер, хими, гар утас, GPS гэх мэтээр гүн нэвччихээд байгаа энэ хоёр ойлголтыг зарим хүмүүс сонссон ч сонсоогүй мэт явахыг эрмэлзэх агаад, квант физикийн тухайд бол энэ нь саяхан гарч ирсэн цоо шинэ ойлголт мэтээр хүлээж авах ч хүмүүс байна. Тиймээс юу юуны өмнө хамгийн сайн мэдэж авах ёстой зүйл бол хаа байсан 1900-гаад онд буюу 19-р зууны эхэнд, бидний зууны хүн, агуу эрдэмтэн гэхээс цааш мэддэггүй Алберт Айнштайн гэх германы жүүд нөхөр "ХАРЬЦАНГУЙН ОНОЛ", "КВАНТ МЕХАНИК" гэх хоёр үндсэн шинжлэх ухааныг эхлүүлсэн юм, энэ хоёр нь өдийг хүртэл физик, хими гээд бүх байгалийн шинжлэх ухааны салбарт гол ноён нуруу нь болсоор явна

Харьцангуйн онол нь цаг хугацааг сунаж агшдаг, удааширч хурдалдаг тийм нэг хувьсаг хэмжигдэхүүн гэдгийг номлодог. Саяхныг хүртэл цаг хугацааг хаана ч чиг чаг чиг чаг, нэг... хоёр... гурав... гээд л нэгэн ижил хэмнэлээр явах ёстой тогтмол хэмжигдэхүүн хэмээн төсөөлсөөр ирсэн билээ. Энэ нь нэг эхээс төрсөн ихэр хоёрын өрөөснийг 100 давхар барилгын хамгийн дээд давхарт нь, нөгөөг нь хамгийн доод давхарт нь нийт 60 жил амьдруулаад уулзуулахад аль нэг нь залуу, нөгөдөх нь хөгшин болсон байх учиргүй гэсэн үг билээ. Гэвч энэ нь боломжтой болохыг харьцангуйн онолоор баталдаг. Масс ихтэй, дэлхий, нар шиг аврага биед хэдий чинээ ойр байна, төдий чинээгээр цаг хугацаа удааширдаг байна. Гэхдээ энэ нь харьцангуй буюу тухайн удаашрал нь танд мэдэгдэхгүй бөгөөд, гагц хүү хүнд биеээс хол буй өөр нэгэнд л энэ нь ажиглагдах юм. Эсэргээрээ таныг ажиглаж буй тэр холын нөхөрийн цаг хугацаа танд хурдассанаар ажиглагдах бөгөөд мэдээж уг хурдасалт нь тухайн тэр хүндээ мөн л мэдэгдэхгүй. Иймд үүнийг харьцангуйн онол гэдэг билээ. Энэ ч утгаараа масстай биесийн харилцан үйлчлэл болох гарвитацийн хүч, бидний нэрлэдгээр таталцлын хүчийг маш нарийн тусгасан байдаг нь уг онол гараг ертөнц хийгээд сансар огторгуйн уудам, авраг том, үлэмж хүнд биесийн хоорондын харилцан нөлөөг судалж, ажиглаж, тааварлан хэлэх боломжийг олгодгоороо сансрын аялал, хиймэл дагуул, гариг хоорондын судалгаа зэрэгт онцгой ач холбогдолтой юм. Энэ аугаа онолыг анх 1905 онд Алберт Айнштайн томъёолсоныг дээр дурдсан.

Эсрэг талд нь буюу нүдэнд ч үл үзэгдэх атом молекул, нейтрон протон мэт эгэл ертөнц болоод ирэхээр харьцангуйн онолын хирээс хэтрэх бөгөөд уг хэт бичил ертөнцийг гагцхүү квант механикаар ажиглан судалж тайлбарлах боломжтой болдог билээ. Бидний тархинд гаднах орчноос өгөгдөж буй нийт мэдээллийн 50 гаран хувь нь нүдээр дамжин ирэх гэрэл байдаг. Гэтэл хүн төрөлхтөн уг гэрэл гэгчийн мөн чанарыг өдийг хүртэл тайлж мэдэж чадаагүй байдаг билээ. Сайн яривал усны мөн чанарыг ч бүрэн тайлж мэдээгүй байгаа гэвэл та лав гайхах биз. Эдгээр зүйлс бүгд өөрийн гэсэн гайхалтай, ид шидийн гэмээр шинж чанартай байдаг. Гэрлийг ойдог, хугардаг, задардаг, линз, толь мэтийг ашиглан алсын оддыг болоод алган дээрх нян бактерийг харж болох дуран авай хийж болдгийг бид мэдэх боловч яг үнэн чанарыг нь тайлж мэдсэн хамгийн анхны томоохон алхам бол James Clerk Maxwell гэх суут эрдэмтний хийсэн дүгнэлт билээ. Энэ хүний гавьяа нь тухайн үедээ тус тусдаа тусгаар ойлголт байсан цахилгаан, соронзон гэх хоёр хүчийг нэг зүйлийн хоёр тал хэмээн нэгтгэн тайлбарлаж цахилгаан-соронзон хүч хэмээн нэгтгэсэн билээ. 1865 онд нээгдсэн энэ онол нь физикийн түүхэнд хамгийн анхны "нэгдэл"-ийн гэх тодотголтой онол байв. Уг онолоос мөрдөгдөн гарч буй нэгэн чухал баримт нь гэрэл бол цахилгаан-соронзон "долгион" юм гэсэн дүгнэлт байлаа. Эндээс гэрлийг долгион гэж үзэх болсон бөгөөд үүний учир нь гэрлийн үзүүлж буй шинж чанарууд нь усны мандалд дээр үүсч буй долгион луугаа байсан хэрэг билээ. Үүнийг арван жилийн хичээлд үздэг тул цааш ярих нь илүүц хэрэг. Ийнхүү 40-өөд жилийн дараа дахиад л манай үс ноосондоо баригдсан жүүд нөхөр болох Айнштайн гарч ирээд гэрлийг долгион бус, бөөм юм гээд маргахын аргагүйгээр батлаж орхих нь тэр. Чухам энэ мөчид л квант механик анх үүссэн юм. Өдгөө гэрэлийг долгиолог, бөөмлөг гэх шинжлэх ухааны маргаан дуусч, квант механикийн онолын хүрээнд гэрлийг долгиолог болон бөөмлөг шинж чанарыг хоёуланг нь агуулна хэмээн зөвшилцөлд хүрсэн юм. Зарим үед гэрлийг долгион гэж бодох нь ашигтай байдаг бол заримдаа бөөм гэж бодох нь ашигтай аж ээ. Үүнийг долгиолог бөөмлөгийн дуализм гэх бөлгөө. Энэ л эгэл зүйлийг тайлбарласан энэ онол атом молекул, электрон протоны хөдөлгөөнийг яв цав тайлбарлаж, өнөөгийн радио харилцаа, компьютер, хими гэх мэт салбар хөгжих гол тулгуур болж ээ. Ийнхүү өнөөгийн хамгийн хүчирхэг гэгдэх хоёр онолыг уламжлал ёсоор нэгэн еврей үндэстэн, тодруулбал Алберт Айнштай тавьсан түүхтэй юм.

Өнөөдөр ертөнц дээр хоёр гол хүч байх ба нэг нь гараг ертөнцийн таталцлын хүч буюу гравитаци, нөгөө нь цахилгаан-соронзон хүч буюу электромагнетик хүч авай. Таталцлын хүчийг харьцангуйн онол тайлбарлаж, цахилгаан-соронзон хүчийг квант механикийн онол тайлбарласнаар өнөөгийн байгалийн шинжлэх ухаан хоёр гол хэсэгт хуваагдсан байдалтай байх ба үүнийг нэгтгэх нь шинжлэх ухаанчид, физик математикчдын чин хүсэл эрмэлзэл болоод буй юм. Үүнийг супер нэгдэл гэж нэрлэх бөгөөд үүнээс гарч ирэх онолыг Theory of Everything буюу бүх зүйлийн онол гэж нэрлэх юм. Уг онолоор орчлон ертөнц дээрх бүхий л зүйлсийг маш нарийн тайлбарлах боломжтой болно гэж найдаж байна. Харин манай киноны гол зохиолд уг хоёр хүчийг нэгтгэж хараахан амжаагүй байх ба энэ хүчнүүдийг нэгтгэсэнээр гарч ирэх үр дүнд нь суурилан дэлхийн бүх хүмүүсийг хайгуулчдын олсон амьдралтай гаригруу нүүлгэн шилжүүлэх боломжтой болох юм.

Одоо илүү кинотойгоо уялдуулан тайлбарлъя. Манай кинон дээр хар нүх, өтний нүх, мөн цаг хугацаа, орон зайн гажилт, сансрын түр буудал гэх мэт тун сонирхолтой зүйлс гарах бөгөөд бүгд дээрх хоёр онолтой нягт уялдаатай юм. Хар нүх бол манай нарнаас үлэмж их хэмжээний масстай боловч цэг мэт жижигхэн гариг байх бөгөөд ийм их масстай биетрүү унасан гэрэл хүртэл мултарч үл чадан сорогдох авай. тухайн цэгийг тойроод гэрлийн арай хийн гарч чадах мужаас дотогш юу байгааг бид мэдэх ямар ч боломжгүйгээр харанхуйлан байдаг тул хар хэмээн нэрлэж ээ. Үнэндээ бидэнд л мэдрэгддэггүй болохоос 300'000км/секунд хурдтай аялах гэрэл хүртэл масс ихтэй биеийн хажуугаар аргагүй бөхөлзөн муруйж явдаг аж. Ийнхүү хар нүхний цаана байх сансар огторгуйн гэрэл мушгиран сөөлжсөөр бидний нүдэнд ихээхэн эвдэрч, яг л саринуулагч линз тавьчихсан мэт харагддаг тул үүнийг бид gravitational lensing буюу татах хүчний линз хэмээн нэрийддэг. Асар өндөр татах хүчнийхээ нөлөөгөөр эргэн тойрондох гариг, сансрын тоос зэргийг өөрлүүгээ бараг л гэрлийн хурдаар сордог учир түүнийг тойроод түүнрүү сорогдон орж буй, сорогдон орохдоо түүнийг ороон мушгиран эргэж байх явцдаа халсан эдгээр биес гэрэлтэж санчрыг тойрох бүслүүр мэт хар нүхний гэрлт бүслүүр нь болон хувирдаг аж. Устай ванны бөглөөг авахад ус зайлуулагч нүхрүү мушигран орж буй устай андуурахын аргагүй ижилхэн явдал тэнд болдог тул ингэж төсөөлөх нь илүү хялбар байх буйзаа. Харин gravitational lensing нөлөөгөөр ард нь буй бүслүүрээс гарсан гэрэл хар нүхийг даган муруйж бидний нүдэнд ирэхдээ хар нүхийг дээр доороос нь бүсэлсэн мэтээр мөн харагдах аж ээ.

Харьцангуйн онол ёсоор биес хүнд байх тусмаа цаг хугацааг илүү удаашруулдаг бол хар нүх нь хязгааргүй их масстай тул хязгааргүйгээр цаг хугацааг удаашруулдаг аймшигт зүйл билээ. Харьцангуйн онолыг ойлгох хамгийн хялбар арга бол орон-цагийн хавтгай буюу орон зай, цаг хугацаа хоёр нь нэг зүйл агаад нэгэн хавтгай дээр буюу тэгшхэн диваны гадрага шиг зүйл дээр оршдог гэж үзвэл гравитацийн хүч нь уг хавтгайг доош нь дарж хонхойлгох мэт үйлчлэл үзүүлэх юм. Ийнхүү хонхойсон хонхойрхойруу нь бусад хөнгөхөн биес өнхөрөн орох боломжтой болно гэсэн төсөөллөөр татах хүчийг маш гоёмсог, оновчтойгоор тайлбарласан байдаг. Энэ тохиолдолд гүнрүү орох тусам цаг хугацаа удааширч, орон зай сунах бөлгөө. Илүү ойлгомжтой болгохын тулд доорх дүрст бичлэгийг мөн үзээрэй.



Хар нүхний эргэн тойронд gravitational lensing бий болж, хар нүхний цаагуур байх ёстой бүслүүр нь үүний нөлөөгөөр дээгүүр нь байгаа мэт харагдаж байгаа нь. Доод талд нь үүсч байгаа нь дээд талынхаа толин тусгал болохыг харуулах зорилгоор бүслүүрт өнгө өгжээ.

Харин хар нүх шиг биеийн хязгааргүй муруйлгасан хонхорхой нь явсаар байгаад хаа нэг газрын өөр нэг ийм хязгааргүй муруйсан хонхорхойтой үзүүрээрээ нийлэх боломжтой бөгөөд үүнийг Айнштай-Розений гүүр буюу өтний нүх хэмээн нэрлэдэг. Өтний нүхээр дамжин сансар оторгуйд гэрлийн жилээр хэмжигдэх холхи газрыг үлэмж ихээр товчлох боломжтой байдаг тул уг зүйлд шинжлэх ухаанчид чамгүй ухаан зарж буй билээ. Гэлээ ч энэ зүйл нь зөвхөн онолоос урган гарч ирсэн шинлжэх ухааны үндэслэл бүхий төсөөлөл бөгөөд хараахан үүнийг нээж илрүүлээгүй байгаа юм. Хэрвээ үнэхээр өтний нүхийг оллоо гэхэд тэр нь хуйларсан хонгил мэт бус, харин ч нэг үзүүрээс нь орсон гэрэл нөгөө үзүүрээрээ шууд гарч ирэх тийм нэг өөр ертөнцөн бөмбөлөг мэт харагдах ёстой юм. Огторгуйд нэгэн шилэн бөмбөлөг явж буй мэт gravitational lensing эффектийг мэдрүүлэхдээ дотор талд нь харин цаад талын дүрс нь бус, өөр орон зайн однууд үзэгдэх авай. Учир нь үүнийг холбож буй хоёр биес нь хар нүхнээс ялгаагүй асар өндөр масс бүхий бөмбөрцөг гаригууд байх учир. Үүнийг өөр ямар ч кино, дүрс дээр харж байгаагүй бодит мэтээр энэ кино дүрсэлж чадсан нь сэтгэлийн углуургыг хөндөж байлаа.

Өтний нүхийг хялбарчилсан диаграм. Улаанаар тэмдэглэсэн газрыг бид өтний нүхээр дамжин товчлох боломжтой юм. Энэ нь магадгүй хэдэн зуу, хэдэн мянган гэрлийн жилийг ч товчлох боломжийг олгоно.

Кинон дээр үзүүлсэн өтний нүх. Наана нь буй жижигхэн цагаан цагираг бол өтний нүхрүү нэвтэрч яваа Endurance хөлөг.

Ийнхүү өтний нүхээр дамжин олоон гэрлийн жилийг товчилж тэс өөр орон зайн үүдээр орж ирэх тэднийг Gargantua гэх аварга том хар нүх угтан авах авай. Уг хар нүх нь манай нарны аймагтай ижил Gargantua аймаг бөгөөд өөрийг нь тойрч хэдэн хэдэн гаригууд орбитоор эргэдэг нь нарны аймаг дотор амьдралтай гараг байхгүйг мэдсэн дэлхийн хүмүүст сүүлчийн итгэл найдвар нь болсон юм. Харин энд үзэгчдийн хамгийн том эндүүрэл гардаг. Gargantua хар нүхийг тойрон эргэх гаригуудын хамгийн дотор талаар эргэх, анх буусан судлаачдынх нь нэрээр нэрлэснээр Miller гариг нь тэр чигтээ усаар бүрхэгдсэн бөгөөд дэлхийн татах хүчнээс ердөө 130% буюу 30%-хан хувь илүү татах хүч бүхий гариг юм. Гэвч энэ гариг дээр цаг хугацааны асар өндөр гажилт ажиглагддаг нь уг гариг дээр өнгөрөөх нэг цаг нь задгай сансарт үлдсэн хөлөг болоод дэлхий дээрх 7 жилтэй тэнцэх хэмжээнийх байх юм. Харин үзэгчид ийм том гажилт үүсэхийн тулд Miller гариг маш их масстай байх хэрэгтэй ба, тийм хэмжээний масстай гариг дээр хүн алхаж байтугай амьд хэвтэх ч хүндрэлтэй байхуйц татах хүчтэй байх шаардлагатай гэлцдэг. Гэтэл тэр гариг дээгүүр тэнгэр баганадсан давлагаа бий болохоос гадна хүмүүс зүгээр л алхаж, дэлхийгээс Space Shuttle хөлөг мэт шатлан салдаг тийрэгчийн тусламжтай арай ядан гарсан Ranger хөлөг уг гариг дээрээс Star Wars дээр гардаг шиг зүгээр л нисээд явчихдаг гэнэ. Дэлхийгээс 30% илүү гравитацтай энэ гариг цаг хугацааг хэрхэн тэгж өөрчлөв хэмээн ярих нөхдүүд эгээтэй л уг киноны эмзэг цэгийг нь олсон мэт хөөрцгөөх аж. Гэвч дээрх бүх зүйлсэд шинжлэх ухааны баттай хариу барьж болохыг сийрүүлье. Юуны түрүүнд Miller гариг бол Gargantua-гийн хамгийн ойр гариг, тиймээс Gargantua хар  нүхний мурийлгасан асар том хонхорхой ангалын дотор талд оршдог билээ. Тиймээс энэ цаг хугацааны гажиг бол Miller гаригийнх бус Gargantua хар нүхнийх аж ээ. Харин Endurance хөлөг нь уг орон-цагийн огцом хонхорхойн гүн хавцал мэт ирмэгийн гадна талд үлдсэн бөгөөд Miller гариг дээр манай хэд хэдхэн цаг болоод эргээд очиход тэнд хэдэн арван жил өнгөрсөн байх аж. Харин дэлхийгээс салдаг тийрэгч пуужингийн тусламжтай арай ядан гарсан Ranger хөлөг дэлхийгээс даруй 30% илүү татах хүчтэй гаригаас зүгээр л нисээд гарсан нь нэгт Ranger өөрөө ийнхүү хөөрч тасрах хүчин чадалтай, ирээдүйн пласма жет хөдөлгүүр бүхий хэвтээ газардагч сансрын хөлөг юм, мөн Miller-ийн агаар мандал дэлхийнхээс сийрэг байсан байж болно. Хоёрт, задгай сансарт хөөргөж буй онгоцыг өөрийнх нь түлшээр дэлхийгээс гаргана гэдэг бол эдийн засгийн хийгээд техникийн асар үрэлгэн шийдэл юм, тиймээс ирээдүйд хэрэглэх түлшийг нь аль болох хэмнэх үүднээс дэлхийгээс өөр хөдөлгүүрт дайж явуулсан хэрэг, учир нь задгай сансарт ямар ч шатахуун түгээгүүр байхгүй, мөн Space Shuttle-ыг хөөргөдөг шиг нэг дор дан ганц Ranger гэлтгүй, өөр хэд хэдэн хиймэл дагуул ч юм уу ямар нэг юмыг цугт нь хөөргөж нэг сумаар хоёр туулай агнасан байж болох юм. Учир нь үүнийг туйлдаа хүртэл ядарсан ард иргэдийн татварын мөнгийг ашиглан нууцаар хийж буй билээ.

Өтний нүхнээс хэдхэн сарын зайд орших Garganuta хар нүх болон түүний хамгийн эхний дагуул Muller гариг дээр Endurance хөлгийн газардагч Ranger буусан замнал болон хар нүхнээс үүдсэн орон зай, цаг хугацааны мурийлтын диаграм


Энэ киноны мөн хамгийн сэтгэл догдлуулсан мөч бол хар нүхний дотор талруу ордог хэсэг бөгөөд тэнд 5 хэмжээст ертөнц болох тессеракттай уулзаж өнгөрсөнрүү өнгийдөг хэсэг. 3 хэмжээст огторгуйд орон-цагийн гэгдэх харьцангуйн онолын 1 хэмжээс нэмэгдсэнээр 4D буюу 4 хэмжээст ертөнцөд одоо бид амьдардаг бол хаа нэг газар 5 дахь хэмжээс байх ба уг хэмжээсээр дамжуулан өнгөрсөн болон ирээдүйг мэдэх нь шинжлэх ухаанд боломжтой хэмээн тооцогддог билээ. Тэр ч бүү хэл орчин үеийн хамгийн их найдлага тавиад буй string theory буюу утасны онолд 11 хэмжээс байдгийг сонирхуулчихъя. Харин хар нүхрүү орох гэдэг нь магадгүй хамгийн аймшигтай зүйл байх, учир нь тийшээ нэг орвол гарах боломжгүй билээ, нөгөөтээгүүр хамгийн сонирхолтой зүйл ч бас мөн, учир нь тэнд юу байдгийг хэн ч харж байгаагүй тийм онгон лагшин газар юм. Стивен Хаукинг хар нүхийг бурхны нууц тэнд буй бөгөөд өөрийн нууцаа биднээс ийнхүү халхалж байна ч гэж нэгэнтээ бичжээ. Тиймээс сансар огторгуй, шинжлэх ухаан сонирхдог хүн бүрт хар нүхний дотор юу байх нь туйлын сонирхолтой зүйл юм. Орчин үеийн физикийн шинжлэх ухаан чухамхүү энэ л нүхний ёроолд бидний эрээд буй харьцангуйн онол, квант механикийн нэгдсэн нэгдлийн онол, орчлон ертөнцийг тайлан түлхүүр нуугдаж буй гэж үзэх нь энэ онцгой зүйлийг судлах судлагааны даарин дээр давс нэмсэн хэрэг болсон юм. Олон жилийн дараа болох уг киноны үйл явдал дээр ч эрдэмтдийн уг горьдлого биелээгүй ч тасраагүй байж байх аж. Харин энд үүсдэг бас нэг зөрчлийг киноны алдаа мэт хүмүүс хэлэлцэж, уралдан байж муулж байх юм. Гэвч энэ киноны гол зангилаа тул яримааргүй байдаг, тиймээс санал болгоход, хэрвээ та уг киног үзэж хараахан амжаагүй бол доорх нэг параграфыг алгасаад, үзсэнийхээ дараа эргэн орж ирж уншихыг зөвлөж байна. Тэсгэл алдан унших аваас киноны утга учрыг урьдчилан мэдэхэд ямар байдаг билээ, тэр мэдрэмжийг авах хохио өөрөө хийсэн хэрэг болно шүү. Тиймээс зөвхөн үзсэн хүмүүс доорх нэг параграфыг алгасалгүй уншаарай.

Энэ нь гол дүрийн залуу Cooper хар нүхний ёроолоос өнгөрсөнлүү гаравитацийн хүчээр нөлөөлж, ямар нэг юм хэлэх гэж оролдох ч бүтэлгүйтэх бөгөөд мэрийснийхээ хүчинд гурван зүйлийг дамжуулж чадсан нь "stay" гэдэг үг,  NASA-гийн судалгааны байрны координат бас харьцангуйн онолыг квант механиктай нэгтгэсэн эцсийн онол гурав байж ээ. Нэгэнт өөрийгөө үлд хэмээн хэлчхээд дараа нь эргүүлж явуулах гэж координатаа хэлж байгаа нь тун логикгүй мэт өнгөц харагдах боловч эхлээд сэтгэл хөдлөлдөө автан "үлд" хэмээн хэлсэн үгнээсээ болж тэр өнгөрсөндөө сансарт нисэлгүй үлдчихвэл дэлхий ертөнцийг аврах томъёог энд одоо ингээд TARS-тай цуг нээчхээд хүн төрөлхтөнд дамжуулаад байж байх боломжгүй болох тул хичээнгүйлэн өөрийгөө эргүүлж явуулахын тулд координатыг өгдөг билээ. Ийнхүү өнгөрснөө одоогийн өөртэйгөө чадан ядан холбосноор цагийн зүү, гравитацын хүч хоёрыг ашиглан Theory of Everything-гийг дамжуулдаг билээ.

Мөн зарим үзэгчдэд, надад ч бас киноны үед ойлгомжгүй үлдсэн зүйл бол Cooper Station буюу Санчир гаригийн тойрог замд байрлах аврага том сансарын түр буудал юм. Ийм зүйл хэрхэн ажилладаг, энэ нь чухам юу болох талаар ихэд сонирхол татаж байсанаа судлаж үзвээс O'Neill-ийн цилиндр гэх зүйл бөгөөд цилиндр хэлбэртэй аврага том савыг тэнхлэгийнх нь дагуу эргүүлсэнээр төвөөс зугтах хүч үүсч, энэ нь цилиндрийн хананд татах хүч мэт хүчийг бий болгож байгаа аж ээ. Endurance хөлөг ч мөн адил, эргэх хөдөлгөөнөөс үүсэх төвөөс зугтах хүчийг хиймэл татах хүч болгон ашигладаг билээ.

Энэ мэтчилэн олон гайхалтай, сэтгэл догдлуулсан, зүрх шимшрүүлж нулимс унагасан мөчүүдээр дүүрэн уг киног дээрх мэдлэгийн ачаар илүү таашаан үзнэ хэмээн найдаж байна. Өшөө илүү сонирхох, асуух зүйлс байвал би өөрийн чадлын хирээр хариулах бөгөөд хэрвээ дээр нарийн ширийн алдаа гарсан байх аваас өршөөн хэлтрүүлж, залруулж өгнө биз ээ.

Дээр нэгэн зүйл дутуу хийгээд нэгэн зүйл буруу оруулсанаа энд тэмдэглэе. Энэ нь уг ойлголтыг энгийн төвшинд авахыг эрмэлзэгч уншигч авхай нарт зориулан хялбаршуулан товчилсон болох тул шинжлэх ухааны экспертүүд тогтож үзээрэй гэж гуйя. Алдаа нь бол өнөөгийн шинжлэх ухаанд үндсэндээ хоёр бус, нийт дөрвөн хүч байдаг нь татах хүч хийгээд цахилгаан-соронзон хүчнээс гадна цөмийн хүчтэй хүч болон цөмийн сул хүч гэх хоёр хүч орж ирдэг билээ, гэвч энийг дээр дурдах нь илүүц бөгөөд эдгээр хоёр цөмийн хүчийг цахилгаан-соронзон хүчтэй нэгтгэсэн их нэгдлийн хүч хэмээн бүлэглэснээр авч үзсэнд тооцно уу, хэдийгээр энэ маргаантай зүйл авч ингэж ойлгох нь илүү хялбар юм. Харин дутуу үлдээсэн зүйл нь болбоос орчин үеийн квант механикт татах хүчийг нэгтгэх маш том алхам саяхан болсон нь Higgs boson буюу бурхны бөөмийг олсон явдал билээ, уг эгэл бөөмийн ачаар квант таталцлын хүч буюу харьцангуйн онол, квант механик хоёрыг нэгтгэх чухал үүрэгтэй юм.

2014/11/01

Үүлэн онол

Анхаар!!! Энд мэддэг бус сэтгэдэг хүний бичсэн зүйлс байх тул мэдлэгийг шүтэж, эх сурвалж хүсэгчид зайгаа барина уу.

Энд гурван төрлийн "үүл" ярих ба эхнийх нь үүл хэмээх ойлголтыг өгүүлэх бол удаах нь үүлэн тооцоолол буюу cloud computing, гутгаарт нь миний бие өөрөө бодож олсон орчлон ертөнцийн цоо шинэ онол байх юм.

Үүл
tl;dr Үүл - Нэгэн дор шавсан хэт олон зүйлсийн үүсгэж буй дүрс
Үүлийг бидний мэдэх тэнгэр бүрхэж хур оруулдаг хонин цагаан тэнгэрийн үүлнээс илүү ерөнхийд нь тайлбарлах аваас нэг газар бөөгнөрсөн хэт олон зүйлүүдийн бий болгосон тэр дүрсийг үүл хэмээнэ. Усны ууршиж дэгдсэн молекулууд хэт олуулаа агаар мандалд бөөгнөрөн тогтсон үүлийг бид үүл гэж дууддаг, үнэндээ энэ нь "усны" үүл юм. Хонинууд хэдэн мянгаараа нэг газар шавааралдан бэлчиж байгааг тэртээх уулын оройгоос үзвэл "хонин" үүл газар дээр бий болох нь тэр. Ингээд тэргүүн үүлний сэдэв дуусаж байна. Дараагийн сэдэв нэлээд улс төрлүү орох ч монголын улс төр, Бат-Үүл зэргээс тэс хөндлөн юм шүү.

Үүлэн тооцоолол
tl;dr Facebook, Twitter, Google гэх мэт нь хэрэглэгчидээ тагнаж дата цуглуулах улс төрийн зорилготой ба уг цуглуулсан дата дээрээ тулгуурлан "нийгэм" хийгээд байгалийн "зүй тогтол"-ыг олох оролдлогыг үүлэн тооцоолол, нано болон квант компьютер дээр тулгуурлан хиймэл оюун ухааны аргаар гаргаж авахыг эрмэлзэж буй билээ.
Удаах үүл бол тооцооллын салбар дахь үүл. Технологийн эриний тооллоор бол бид үүлэн технологийн эринд амьдарч байна. Таны үнэ төлбөргүй ашиглаж буй Twitter, Facebook, Google чинь яаж ашиг олдог гэж бодож байна. Зар сурталчилгаа гэх өнгөлөн далдлалтын хөшгийг хярваас цаана нь чухам юу байдгийг Edward Snowden-ы ачаар багахан ч атугай мэдсэн гэж найдаж байна. Хэрвээ үгүй бол товчхондоо дээрх гурав, нэмэгдээд маш олон онлайн олон нийтийн үйлчилгээнүүд АНУ-ийн засгийн газарын NSA гэх байгууллагын PRISM нэртэй хяналтын аппаратын сенсорууд байсан нь илчлэгдсэн билээ. Ихэнх хүн "Гадны том улсууд өчүүхэн хумхын тоос миний бичсэн зүйлсээр үлийгээ хийх вэ" гэж эндүүрдэг, гэвч хумхын тооснуудын бөөгнөрлөөс үүл бий болж, тухайн үүл ямар хэлбэртэй байгааг холоос маш хялбархан ажиглачхаж болно. Тэр ч бүү хэл Монгол улсаас ийм төрлийн програмыг ашиглахын тулд 1.3 сая евро зарсан байсан нь Wikileaks дээр нийтлэгдсэн. Нэг үгээр Монгол улсын иргэн таны найзтайгаа ярьсан яриаг утас, хувийн чаат, ер нь интернет, цахим төрлийн бүхий л хэрэглээнээс чинь "шүүгээд" л гаргаад ирнэ. Ингэхээр бас л "Миний яриаг сонсоод суудаг завтай хүн хаана байхавдэ" гэж боддог. Гэвч нийт өгөгдлийн урсгал дундаас текстэн болон дуу авианы шүүрдлэг хийх нь хүн оролцоод байх шаардлагагүй ажил юм, ингээд л таны нэр дэлгэцэн дээр поп гээд л гараад ирнэ. Яагаад энэ бүхнийг сэдвээсээ хазайн нуршив гэхээр бидний цахим, олон нийтийн онлайн хэрэгцээг хангагч дээрх үйлчилгээнүүд нь санхүүгийн бус, улс төрийн ашиг сонирхолтой байдаг гэдгийг л хэлэх гэсэн юм. Тэгвэл тэр ашиг сонирхол нь чухам юу юм бэ гэж та бодохыг ч зүрхлэхгүй байгаа биз? Хэрвээ бодож байгаа бол та тэдний хувьд надтай хамт устгагдах ёстой сөрөг эд эс юм.

Үүлэн компьютер гэдэг нь зүгээр л аварга том компьютер юм, таны төсөөлж байгаагаас ч том. Хялбараар бол яг таны компьютер шиг хэдэн компьютеруудийг холбож нэг компьютер мэт хүч нэмэгдүүлж ажиллуулахыг кластер тооцоолол (cluster computing) гэдэг. Үүнтэй ижлээр олон кластерыг холбоод нэг бодлого бодуулахыг грид (grid computing), харин олон грид нийлээд ирэхээр сая нэг үүлэн тооцоолол буюу cloud computing маань бий болж байгаа юм. Үүнийг вэб сервер байдлаар ашигласнаар 1 тэрбум хүнийг нэгэн зэрэг холбож буй Facebook-ийн үйлчилгээ биелэлээ олох боломжтой болно. Ингэж тэнгэр баганадсан хүчин чадлыг гаргаж авчихаад, түүнийгээ танд зүгээр л ашиглуулж байдаг гэж бодож байна уу? үгүй. Таны төлж байгаа төлбөр бол өгөгдөл буюу data юм. Таны бичиж байгаа, товшиж, чирж, хааж, нээж, гүйлгэж, уншиж, шээрлэж байгаа бүхий л үйлдлийг чинь дата гэж нэрлэнэ. Энэ бүхнийг чинь тэд үсэг, миллиметр, пиксел ч алдалгүй нарийн чанд бүртгэж авч байдаг. Тэгвэл энэ их датагаар тэд юу хийх юм бэ? Яг л дээр хэлсэнчлэн үүлний зургийг гаргахад одоогоор ашиглаж байна. Гэхдээ үүнээс илүүтэйгээр ирээдүйд болох шинэ технологийн хувьсгалд зориулж энэ бүх мэдээллийг "зетта зетта"-гаар нь (1 zettabyte ≈ 1'000'000'000'000 gigabyte) хадгалж байдаг. Дээр бид үүлэн тооцооллын эрин буюу технологийн 5 дахь хувьсгалын үед амьдарч байгааг дурдсан. Өөрөөр хэлбэл бид усан, ууран, тогон, дотоод шаталтан гэх дөрвөн үндсэн технологийн эринүүдийг даван өнөөдөр бидний цахим эринд аж төрж байна. Тэгвэл энэ 5 дахь эриний дараа технологийн 6 дахь хувьсгал юу байх нь хэзээний тодорхой болж ээ. Үүнд нано, био, инфо гэх зэрэг маш олон зүйл хамаардаг ч би зөвхөн бичиж буй зүйлийнхээ хүрээнд нано, цаашлаад хэмжих боломжгүй жижиг ертөнцийн шинжлэх ухаан болох квант тооцооллын талаар бичье.

Moore-н хуулиар 2 жил тутам компьютерийн хүчин чадал 2 дахин нэмэгдэнэ гэж ээ. Яг үнэндээ жинхэнэ хууль нь 2 жил тутамд нэг чипэндэх транзисторуудын тоо 2 дахин нэмэгдэнэ гэдэг нь дээрхтэй төдийлөн ялгаагүй утгатай юм. Нэг үгээр 2 жил тутам чипний хэмжээ 2 дахин багасаж, үнэ нь 2 дахин хямдарна л гэсэн үг юм. Ийнхүү өнөөдөр цахиур буюу silicon хагас дамжуулагчаар хийх чип нь байж болох хамгийн жижиг хэмжээндээ үйлдвэрлэгдэх болсон. Тэгвэл үүнээс цааш яах вэ? Энэ хууль өдийг хүртэл хэрэгжсэн ч ингээд зогсох уу, эсвэл энэ хуулийг үргэлжлүүлэхийн тулд бид халаасандаа багтахгүй гар утас, өрөөндөө багтахгүй хувийн компьютертой эриндээ эргэж очих уу? (энэ байдлаараа транзисторын тоог нэмээд байвал хэмжээ нь ихсэхээс цаашгүй). Уг асуултын хариултыг нано компьютер, цаашлаад квант компьютер гэх цоо шинэ технологиуд өгнө хэмээн дэлхийн шинжлэх ухаан найдаж байна. Нано гэдэг нь ямар нэг цоо шинэ ойлголт биш ба зөвхөн хэмжээний л тухай нэршил юм. Майкро технологи бол микрометрийн хэмжээнд (мм/1'000) яригддаг байхад энэ хэмжээг нанометр буюу миллиметрийг 1'000'000 удаа хуваахад үүсэх хэмжээсээр ярьж эхэлбэл үүнийг нано технологи гэж нэрлэнэ, энэ нь атомын түвшинд яригдана гэсэн үг. Майкро технологийн гол түүхий эд нь хагас дамжуулагч буюу силикон байдаг бол нано технологийн гол түүхий эд нь нүүрс төрөгч буюу карбон болно. Энэ талаар илүү гүнзгий, тусдаа, маш сонирхолтой сэдэв тул энд нь үлдээе, гол сэдэв маань квант технологи юм.

Квант нь ердөө хэмжээс төдий ойлголт биш бөгөөд бүх цаг үеэс ялгарч чадах цоо шинэ, тун хачирхалтай онол дээр тулгуурлан гарч ирсэн зүйл юм. Атомоос ч жижиг хэмжээнд яригдах тийм өчүүхэн технологи. Бид атомыг задалбал электрон, нейтрон, протон болдогийг сайн мэднэ. Тэгвэл нейтрон, протоныг задлавал юу байх бол? Эндээс кварк гэгч зүйл гарч ирэх бөгөөд энэ нь квантын онолын хамгийн суурь нэгж болдог юм. Нэг үгээр квант физикт үүнээс цааш задрах боломжгүй. Уг хэт бичил түвшинд бидний ярьдаг, боддог ойлголт, онолууд үйлчилдэггүй, бидний төсөөлөхөд ч бэрх, тэс өөр ертөнц тэнд буй. Тэнд бөөмүүд оршилгүйгээр оршдог, ө.х. тухайн бөөмийн байх боломжит бүх байрлалд зэрэг оршдог буюу магадлалын тархалт байдлаар биет бус, долгион хэлбэрээр оршдог байна. Харин бид хангалттай холоос хардаг учраас энэ нь бидэнд бөөм мэт ерөнхийлөгдөж харагддаг гэсэн үг юм, яг л бяцхан үүл шиг. Тэгвэл энэ зарчим дээр тулгуурлан квант тооцоолол хийгддэг. Электрон бит (bit) нь 1 эсвэл 0 гэсэн хоёр төлөвийн "аль нэгэнд" л оршиж чадна, тэгвэл 2 бит нийлбэл 4 өөр төлөвийн (00, 01, 10, 11) аль нэгэнд л оршино, ө.х. 2 битээр 4 төрлийн ялгаатай мэдээллийн аль нэгийг нь л дүрсэлж болно. Тэгвэл квант компьютерт ч бит гэсэн ойлголт байх ба түүнийг квант бит буюу кюбит (qubit) гэж нэрлэдэг. Кюбит нь дээр хэлсэнчлэн 1 эсвэл 0 хоёр төлөвт "нэгэн зэрэг" оршиж чадна. 2 кюбит нь 4 төрлийн өгөгдлийн аль нэгийг бус, 4-үүлэнг нь нэгэн зэрэг хадаглах боломжтой болно. 3 кюбит бол 8 ялгаатайг, 4 бол 16 гэх мэт n ширхэг кюбит нь 2n тооны ялгаатай мэдээллийг нэгэн зэрэг өөртөө хадгалж чадах юм. Энэ чанар нь хадаглахаас гадна тооцоолол хийхэд ч хүчинтэй байх ёстой. Нэг үгээр 2 ширхэг 2 хос кюбитийг хооронд нь үржүүлэхэд гарах хариу нь 4 өөр тоог тухайн 4 тоотой нь сэлгэж үржүүлсэн хариу гарах юм. Ганцхан бодолтоор 16 өөр төрлийн хариултыг нэгэн зэрэг гаргаж ирэх боломжтой. Үүнийг электрон компьютер дээр хийвэл ганц л үр дүн гарна, хэрвээ 16 үр дүнг бүгдийг нь гаргах бол 16 дахин их цаг авна гэсэн үг. Ийм үед кюбитийг 10, 100, 1000 гэх мэт хир олныг ашиглаж чадна, төдий чинээ гайхалтай үр дүнд хүрэх боломжтой юм. Гэвч одоо хирнэ уг технологи амьдралд нэвтрэх эсэх нь тодорхойгүй хэвээр байна.

Тэгвэл квант компьютер нь үүлэн технологи, технологийн дараагийн хувьсгалд ямар хамааралтай нь тодорхой болж байна. Гэхдээ илүү тодорхой тайлбарлъялдаа. Аливаа зүйлийн зүй тогтлыг зөв гаргахын тулд тухайн зүйлийнх нь тухай аль болох их хэмжээний мэдээлэл байх шаардлагатай байдаг. Жишээ нь шоо 6 нүдтэй талаараа буух магадлал 1/6 байдаг гэдэг бол энэ зүй тогтлыг олох гэж эрдэмтэд 100, 1000 ч удаа шоо хясан гэхэд хилсдэхгүй юм, учир нь туршилтын тоо олшрох тусам таамаглагдах магадлал илүү нарийн болж чадна. Оддын, гариг эрхсийн, цаг уурын гэх мэт маш олон салбарт маш их өгөгдөл дээр тооцоо хийх зарчмаар зүй тогтлыг нь таамаглах оролдлогуудыг хийдэг, мэдээж орчин үед үүнийг компьютер дээр хийнэ, түрүүн хэлсэнчлэн тэдгээр өгөгдлүүд нь хэдий чинээ их байна, төдий чинээ нарийн таамаглана. Үүний дараа бид энэ бүхэнд зориулсан зүй тогтлыг хайж, тэр их өгөгдлийг самнахын тулд програм бичиж байхын оронд програм нь өөрөө зүй тогтлоо хүнээс хамааралгүйгээр хайж чаддаг байх шаардлага урган гарсан юм. Нэг үгээр нээлт хийдэг програм, Эйнштэйн шиг (Айнштайн гэдэгсэн үү). Ингэхийн тулд хиймэл оюун ухаан гэдэг зүйлийг програмчлах шаардлагатай болдог нь өөрийгөө дахин програмчлах чадвартай, байнга суралцаж, сайжирч байдаг програм бичих явдал юм. Харамсалтай нь орчин үеийн компьютерийн архитектур дээр үүнийг хийх нь шаардлагатай хэмжээнд боломжгүй гэж үздэг ба одоогоор зөвхөн хязгаарлагдмал хүрээнд л үүнийг хийн ашиглаж байна. Харин квант компьютерийн хувьд үүнийг боломжтой гэж үзэх нь бий. Учир нь хүчин чадал ихтэйгээс гадна ажиллах горим нь одоогийн компьютерийн шийдэж чадахгүй маш комплекс асуудлуудыг шийдэхэд тусалдаг. Нэг үгээр та байруу нум сум харвахад голд нь онох магадлалыг 100 удаа харваж байж мэдэх, эсвэл ганцхан ширхэг квант сум харваад л мэдэх хоёрын хооронд хурдны хийгээд ажиллах зарчмын маш том ялгаа гарч ирж буй юм. Ийнхүү хиймэл оюун ухаан бүтээгдлээ гэхэд байгаль хийгээд "нийгмийн" зүй тогтлууд буюу онол, нээлтүүд ар араасаа нээгдсээр, олдсоор байх юм, маш хурдан, маш ихээр. E=mc2 гэх онолыг түрүүлж мэдсэн, эзэмшсэн улс цөмийн нүсэр хүчийг олж авч чадаж байхад ар араасаа нээгдэх тэдгээр онолуудыг эзэмших нь хязгааргүй хүчийг олох луугаа байх нь лавтай, үүний л төлөө, үүнийг харж чадсан улс болгон одоо өгөгдлийн араас шунахайран гүйцгээж байна. Учир нь тухайн квант хиймэл оюун ухаан бэлэн болоход аль болох их өгөгдөл цуглуулж чадсан орон нь түрүүлж зөв нээлтүүдийн эзэн болно. Хөгжингүй улс орнуудын өрсөлдөх чадварт инноваци гэдэг үг үргэлж явж байдгийг та мэдэх байх, тэгвэл энэ инновацийг чинь яг л үйлдвэрийн машин шиг машиндаад байдаг төхөөрөмжтэй болвол ертөнцийг эзэгнэх хүчтэй болох нь ч хайшаа юм, лав л энгүй их хүчийг өөрийн болгосон гэсэн үг. Энэ мэдээж аюултай сонсогдож байгаа ч хэн ч үүнийг зогсоож чадахгүй, нэгэнт уралдаан эхэлсэн л бол эхэлсэн, барианд түрүүлж ортлоо бид гүйсээр л байх болно, учир нь  хэн ч хожигдохыг хүсэхгүй. Хэрвээ энэ бүхэн үнэхээр үнэн, бодит болох боломжтой бол бид яг ирмэг дээр нь байна, хэрвээ боломжгүй бол бид цаашдаа өөрсдийнхөө хуруу хумсыг хугалан байж тэдгээр зүй тогтлыг нээж суух умбарсан ажилдаа дарагдаад л хоцорно.

Энэ бүхний эцэст та дээрх олон нийтийн сүлжээ сайтууд яагаад танд үнэгүй үйлчлээд байдгийг бага ч гэсэн ойлгосон байх. Ингээд уг удаах үүлний сэдэв өндөрлөж байна. Гутгаар үүлний сэдвийг та мартчихаагүй бол энд өчүүхэн миний эргэцүүлэл, сэтгэмж төдий "онол"-ын тухай өгүүлэх юм. Ер нь бол үүнээс доош уншаад хэрэггүй л гэж зөвлөмөөр байна, хайран цагаа дэмий үрээд яахав ;)

Үүлэн онол
tl;dr Хүний бодол, сэтгэлгээ нь хоорондоо холбогдож өөр нэг том сэтгэлгээг бий болгодог ба түүн дотор явагдаж буй процесс нь бидний бодит байдал мэт ажиглагддаг юм биш байгаа?
Нютоны гравитацийн онол, Айнштайны харьцангуйн онол, хар нүх, их тэсрэлт, квант механик, параллель ертөнц, олон ертөнц, цахилгаан соронзон гээд бидний орчин үеийн урбан, модерн хэв маягийн амьдралд гүн нэвчсэн технограт нийгмийн суурь болсон "тусгай" онолууд өч төчнөөнөөрөө байдаг, тэд бүгд өөрсдийн үйлчлэх хүрээнд л үнэн байж, тухайн хүрээн доторх асуудлуудыг л шийдэхэд бидэнд тусалдаг, бусад онолуудтайгаа зөрчилддөг, тийм ч учираас тусгай онол гэдэг биз. Харин шинжлэх ухааны туйлын зориго бол орчлон ертөнцийн хамгийн жижиг эгэл бөөмөөс (долгионоос ч юм уу) сансар огторгуй, ертөнцийн хязгаар хүртэл (хязгааргүй бол хязгааргүй хүртэл) бүх нөхцөлд биелэх тэр нэг цогц онолыг олох байдаг. Суурь дөрвөн хүч болох гравитац, цахилгаан соронзон, цөмийн их, цөмийн бага хүчнүүдийг нэгтгэж чадвал супер нэгдлийн онол болдог бол дээрх бүх онол, ойлголтуудыг нэгтгэж чадвал "бүх зүйлийн онол" болох учиртай (хэхэ, нээгээчгүй байгаа онолдоо нэр өгчихсөн ч байх шиг, уул нь муу ёр гэдэг биздэ, төрөөгүй хүүхдэд алдар хайрлахыг), үүнийг Theory of everything гэж хэлдэг, энэ л онол шинжлэх ухаан ч хүн бүрийн эцсийн зогсоол нь юм. Тэгвэл миний гаргаж ирэх гэж байгаа онол бол Theory of everything байх байхгүй нь цэвэр бидний сэтгэлгээний цогцоос хамаарна гэх үндсэн санаан дээр тулгуурлан гарсан юм. Үүнийг би "Ертөнцийн оюун сэтгэлгээний цогц" гэж нэрлэнэ. Харин үүл гэдгийн учир нь та бидний төдийгүй бүх ертөнцийн оюун сэтгэлгээний цогц нь нэгэн оюун ухаан, нэгэн сэтгэлгээ мэт ажилладаг аварга том бүтэц юм. Нэг үгээр та бидний оюун сэтгэлгээ дээшээ очиж нэг газар холбогддог ба тэр холбогдсон газраа сая саяараа шамбааралдан, бие биедээ нөлөөлж, нэгэн үүл мэт хэлбэрийг үүсгээд байж байдаг. Энэ цогц үүлэн бүтцийг бурхан ч гэж болох юм. Энд яригдаж буй зүйл нь аль хэдийн байдаг зүйл байхыг үгүйсгэхгүй ч өөрийнхөө зүгээс бичсэнээ сийрүүлье.

Хэрвээ бид нийт ертөнцийн оюун сэтгэлгээний цогцыг бурхан гэж үзвэл тэр бурханы сэтгэлгээ нь таны яаж сэтгэхээс хамаарна, гэхдээ бас бурхан яаж сэтгэхээс таны сэтгэлгээ ч хамаарах тийм харилцан шүтэлцсэн нэгэн цул зүйл байх юм. Сар дэлхийг тойрч, дэлхий нарыг тойрч, нар Сүүн зам галактикийн төвд орших хар нүхийг тойрч, тэр хар нүх нь сорж буй оддынхоо бөөгнөрөл болох Сүүн зам галактиктайгаа цуг өөр хэдэн галактикуудтай нийлж галактикуудын бүлгийн төвөө тойрч, тухайн галактикуудын бүлгүүд нь өөр бусад галактикийн бүлгүүдтэйгээ нийлж супер галактикийнхаа төвийг тойрч гэх мэтчилэн одоогийн мэдэгдээд буй сансар оторгуй нэг тийм суунагласан утаа, үүл мэт бүтэцтэйгээр оршиж байдаг, нэг үгээр энд бид, тэнд ертөнц гээд өөр нэг зүйл байдаггүй, ертөнц биднээс тогтдог ба, бид ертөнцөд байдагтай ижил. Тэгвэл бидний оюун санаануудын цогц ч бас яг ийм байдлаар, аль хүчтэй нь бусдынхаа төвд оршиж, өөр нэг илүү хүчтэйгээ тойрох байдлаар нэг үүл мэт суунаглаж байдаг гэж төсөөлж болно, тэгэхээр бид нийтээрээ юу гэж сэтгэх нь бурханы сэтгэлгээ болох ба бурхан юу гэж сэтгэнэ, чиний сэтгэлгээ бас тийм байна гэсэн үг юм. Хоорондоо мөн л гравитацийн мэт холбоосоор холбогдсон, илүү өндөр сэтгэлгээтэй хүн нь илүү их масстай буюу бусад сэтгэлгээнүүдээ өөртөө татаж, заримыг нь залгиж, заримыг нь дагуулаа болгож, заримд нь өөрөө сорогдож, тойрч эргэх гэх мэтээр яг л бидний одот ертөнцтэй ижил зүйл тэнд болж буй. Үүнд хэлэх гээд буй хамгийн чухал санаа нь бидний ертөнцийг үзэх үзэл, бидэнд мэдрэгдэж, бодогдож, хүртэгдэж, үнэртэж, амтагдаж, сэтгэгдэж буй бүх зүйлс нь Ертөнцийн оюун сэтгэлгээний цогцоос хамааралтай юм. Нэг үгээр Бат энд юу бодож, юуг яаж мэдрэх нь тэнд байгаа Болд юу гэж бодохоос шалтгаалан хувирч өөрчлөгдөж байдаг гэсэн үг. Хэрвээ миний ойр хавийн хүмүүс ертөнцийн бүх зүйлс куб хэлбэрээс бүрдэнэ гэж сэтгээд эхэлбэл би өөрийгөө, гадаах моддыг, үүлийг, нарыг, сарыг, таныг гээд бүгдийг нь куб мэтээр хардаг, боддог, сэтгэдэг болно гэсэн үг (яг л minecraft тоглоом шиг), гэхдээ яг л угаасаа ийм байсан юм шиг л бүх зүйлс хувирсан байх ба өмнөх төсөөлөл, мэдрэмжийн талаарх бүх ойлголтууд ч ийм хэлбэртэй болж хувирна. Өнгөрсөн, одоо, ирээдүй минь бүгд куб болох учир би куб болсныг ч мэдэлгүй, угаасаа л ийм байсан юм шиг оршсоор байх болно. Тэгвэл дээрх, хоорондоо авцалддаггүй, шинжлэх ухааны олон тусгай онолууд нь Ертөнцийн оюун сэтгэлгээний цогц дотор тус тусдаа супер галактикийн бүлгүүдэд хуваагдсан сэтгэлгээнүүдийн дундаас гарч ирсэн гэсэн үг юм. Таны сэтгэлгээ ямар сэтгэлгээний ойр хавьд байна, таны ажиглалт тийм л байх болно, тэгээд таны итгэл үнэмшил, бодол, ой ухамсар ч гэсэн тийм байх учиртай. Бас нэг сонирхолтой зүйл бол хүн бүрийн сэтгэлгээ нь хоёр үндсэн давхраас бүтнэ. Нэгд анхдагч буюу суурь сэтгэлгээ, энэ сэтгэлгээ нь таниас үл хамаарах ба таны ойр хавийн сэтгэлгээнүүдийн дундаж байх юм. Дээд талд нь таны хувийн сэтгэлгээ буюу тухайн суурь сэтгэлгээн дээр тулгуурлан өөрийнхөөрөө чөлөөтэй сэтгэж болох орон зай юм. Ийнхүү таны чөлөөт сэтгэлгээ чинь эргээд бусад хүмүүсийнхээ суурь сэтгэлгээнд нөлөөлнө, энэ байдлаар нийт Ертөнцийн оюун сэтгэлгээний цогц ажиллана. Та хэрвээ зүүдээ удирдаж үзсэн бол зөвхөн таны хяналтад байгаа хэсгээс бусад зүүд өөрөө цаанаасаа өрнөдөг шүү дээ, яг л үүнтэй ижил. Тэгэхээр зүүдийг бид хийсвэр төсөөлөл гэж боддогтой ижил, бидний бодит амьдрал дээрх бидний мэдрэмж ч мөн хийсвэр байх боломжтой юм. Таны тархи яг л бодит мэт тийм зүйлийг зүүдэндээ симуляцлан рэндэрлэж чадаж байхад бодит ертөнцийг яагаад болохгүй гэж. Хэрвээ матрикс гэдэг кино үзсэн бол үүнийг төсөөлөхөд илүү хялбархан байж болох юм.

За дээрх зүйлээс ямар нэг зарчмын парадокс байгаа эсэхийг шалгаарай. Хэрвээ энэ онол үнэн болохыг нотолж чадвал (үнэндээ үнэн бол бид нотлъё гээд л нотлочих юм) бид өөрсдөө ертөнцийн цоо шинэ Theory of everything-ийг бүтээх боломжтой болно, тиймээс параллель ертөнцийн хэнд ч хэрэггүй онол шиг хэрэгцээгүй зүйл гэж бодохгүй байна. Баярлалаа.

2013/06/13

Оюутны автобусны карт ба луйварчид

Энд улс орон, эдийн засаг, сонгууль гэх мэт макро юм ярих гэсэнгүй, жижкээн микро юмны талаар ярих гэсэн юм.

Оюутнуудын нийтийн тээврээр хөнглөлттэй зорчдог шар visa/maestro карт байдаг. Энэ картыг анх сар сард нь мөнгө төлөөд тэр сардаа нийтийн тээврийн "том" автобусуудаар төлбөргүй зорчих боломжтой болдогоор гарч ирж байсан ба сүүлийн үед жилд багахан мөнгө төлөөд тэр жилдээ ийнхүү төлбөргүй зорчих боломжтой болсон юм. Энэ бол далыг талаар нэг тарааж байсанаас хавьгүй нүдээ оносон дэмжлэг гэж би хувьдаа боддог, дэмий сэлгүүцээд байхыг эс тооцвол :D

Гэвч дээрх картны талаарх худлаа дүрмийг өөрсдийн эрх ашигт нийцүүлэн гуйвуулж, монголчуудын гүндүүгүй, цэвэр ичимтгий байдлыг нь ашиглан оюутнуудыг байдалд оруулан, тэдний карманаас хэдэн халтар төгрөг унагахдаа тун гарамгай кондукторууд мэр сэр таарах юм. Жишээ нь 21:00 цаг өнгөрчихсөн, сургуулиууд амарчихсан гэх мэт. Тэгээд худлаа ярь, би зохих газраас нь асуусан гэхээр худлаа үнэн хэвлээд наачихсан нэг цаас харуулаад "Энийг хардаа, энэн дээр юу гэж байна?" гэхээр нь оюутнууд хөөрхий нэгжгүй болохоор дээрх утасаар нь холбогдох боломжгүй, эсвэл ичдэг юм уу бүү мэд, мөнгөө гаргаад өгчихдөг. Энэ явдал өөхшөөд газар авчихсан. Сүүлдээ аль нь зөв, аль нь буруу нь мэдэгдэхээ байж ээ. Яг үнэндээ бол зохих газарлуу нь залгаад асуухаар сургууль амрахаас үл шалтгаалан 6/30-н хүртэл, мөн 22:00 цаг хүртэл үйлчилдэг байх жишээтэй.

Өчигдөр буюу 2013-06-12-ны үдэш, Улбаанбаатарын цагаар 21:20 цагийн үед "51 Сэлх бэлх, Дарь-эх, мишээл экспо IV-p дэлгүүр" шугамын 0369 УБЧ дугаарын том оврын, цэнхэр канттай нийтийн тээврийн автобусаар зорчиж байхдаа оюутны билетээ үзүүлэхэд кондуктор нь:
- 21:00 цаг өнөгрчихсөн, мөнгөө төл! гэж байна, би 22:00 цаг гэдгийг өмнө нь МОХ-ын утасаар асууж мэдсэн байсан тул:
- 22:00 цаг шүү дээ! Би зохих газараас нь асуусан
- Тэр хамаагүй ээ, тэр үүдэн дээр байгаа бичгийг унш! Тэрэн дээр бүх юм бий гэхээр нь очоод уншиж үзлээ, зургийг нь авсанаа хавсаргав, үнэхээр 21:00 цаг гэж байна. Мөн доод талд нь лавлах утасны дугаарууд байсан ч орой болсон тул ихэнх нь авдаггүй, аз болж нэг нь авлаа, ингээд асуутал 22:00 гэж байна, энэ бичгийн тухай хэлтэл огт хамаагүй гэж байна, тэгээд эргээд кондукторлуу:
- 22:00 цаг л гэж байна шүү дээ!
- Өө яана тийм үү? Би сайн мэдэхгүйлдээ, энэ бичиг дээр л тэгээд биччихэж гэж авч байна.

Зурган дээр дарж, томруулан харна уу

Дээрх зургийг автобусны явж байхад авсан тул жоохон бүрсгэр, чанаргүй гарсан байна. Гэхдээ 22:00 цаг гэдэг нь, мөн бас нэг хөгийн юм нь маш тод харагдаж байна. Дээр үеийнх нь наалт 21:00 байсан бололтой, тэгээд шинийг нь давхарлаж наахдаа яг тэр хэсгийг нь огтолж авч байгаад, тааруулаад наачихсан мэт харагдаж байгаа биз. ЭНЭ ЛУЙВАР БИШ ГЭЖ ҮҮ? Зарим хүмүүс намайг юун сүртэй юм гэж бодож байгаа байх. Тэгвэл хэдүүлээ доор жижигхээн тоо бодож үзъе.

Кондуктор хэрвээ нэг хүн л мөнгө өгөхгүй бол маш их уурлаж, хөөдөг, учир нь яг энэ хүн шиг хүн тэр өдөр 10 удаа орж ирвэл орж ирэх байсан 4'000 төгрөг байхгүй болчихож байгаа юм. Тиймээс кондуктор 400 төгрөний төлөө боож үхчих гээд байгаа юм биш, 4'000 төгрөг л харагдаад байдаг юм байнашд. Тэгвэл эсэргээр нь, оюутнуудын халааснаас ганц удаа 400 төгрөг гарчихвал яав л гэж хүмүүс бодно. Дээрхтэй яг адил, халааснаас нь гарах ёсгүй байсан 400 төгрөг 10 оюутны халааснаас гарвал 4'000 төгрөгийн луйврыг тэр кондуктор хийж байна гэсэн үг. Энэ мэдээж 10 оюутнаар тогтохгүй шүү дээ.

Энэ үйлдлийг дахин давтагдахгүй байлгахын тулд доорх олон нийтийн Facebook, Twitter, Google+ гэх мэт сувгуудаар share, retweet хийж цааш түгээнэ үү. Баярлалаа.

2012/06/26

Мангуу миний модерн мааянд

Миний бие одоо Завхан аймгийн төв Улиастайд Вэбийн үндэс чиглэлээр 5 хоног сургалт хийхээр ирээд байна. Зарим хүмүүс Завхан аймгийн төвийг Тосонцэнгэл гээд байсан, биш юм байна лээ шүү нөхдөө! Улиастайд нартай, агаар сайхан, сонгуулийн цагаан хоолой энд тэнд хашхиран, хар халуунд нь улиасны үрийн шингэн хийссэн тийм л нэг тайван налгар өдрүүд үргэлжилж байна. Ингээд он удаан жил толгой дотор улиасны үр мэт хийсэн, тархины аль нэг мухарт буглан үүрлэсэн бөөн бөөн бодлуудыг нэгэн шүдэнзээр шатаахлуугаан адил багцлан бөөгнөрүүлж энд сийрлмүй, цаг зав гарсаных.

Мартахаас бичгийн хэл, хэв хоёр ихэд муудаж байна. Энд хоёр зүйл нөлөөтэй, эхнийх нь утасаар юм бичихэд их хүндрэлтэй, тиймээс аль болох товчилохыг оролддог, жишээ нь бн, юу хийжийн, болжээнуу энэ тэр гэсэн хип-хоп бичлэгүүд, эдгээр нь тархины аль нэг нууц буланд рефлекс болж тогтчихоод, сав л хийвэл дээрх Гаамп, Артанъян стийлээр сараачих боллоо. Хоёрт гэвэл гараар бичих хэрэгцээ огт гарахгүй, бүхэл бүтэн дөрвөн жил бал цаас нийлүүлсэнгүй, энэ үед гар бичиг их муудав, эдгээр нь маш ноцтой буруу дуршилууд болно.

Доорх нэг бүхэл том параграф сонгуулийн тухай, гэхдээ би нам бус, сурталчилгаа хийхгүй, гол нь сонгуулиа өгөхийг уриалсан зүйл байгаа. Ганцхан параграф уншчихаарай, цаашаа гоё юмнууд бий ;)

2012/06/25

МАНДАХ УУ? МӨХӨХ ҮҮ?

ҮНДЭСНИЙ ЗӨВШИЛЦӨЛ

Аль ч улс орны амьдрах, хөгжих үндэс нь Зөвшилцөл юм. Тухайн улс үндэстэний өмнө тулгарсан гол зорилтууд дээр нийтээр зөвшилцөлд хүрч тогтсоныг ийн хэлнэ. Харамсалтай нь өнөөгийн нийгмийн тогтолцоог далдаас залуурдаж байдаг бүлгүүдэд өөрийн дэглэмийг хамгаалахын тулд Үндэсний Зөвшилцөл гэх энэ лут ойлголтыг олон нийтэд мэдүүлэхгүй байх сонирхол бий. Тийм ч учраас өрнийн дэглэмийн хөлсний онолчид Үндэсний Зөвшилцөлийг зориуд мушгиж, нийгэмд тогтсон хэв заншилтай хольж хутгаад “Бичигдээгүй хууль” гэсэн нэршилд хамруулж бүдгэрүүлдэг. Тэгээд оронд нь “Нийгмийн зөвшилцөл” хэмээн хөндийхэн томъёолсон ойлголтыг сурталчлах болсон юм. Үүндээ гол төлөв эрх барьж буй бүлгүүдийн хоорондын тохиролцоог элдэв өнцгөөс нь цэцэрхэн тайлбарладаг. Үнэндээ энэ бол ямар элийнийх нь нийгмийн зөвшилцөл байх вэ дээ. Ердөө л хуйвалдаан шүү дээ. Харин бид энэ удаа Үндэсний Зөвшилцөлийн тухай өгүүлнэ.

Өнөөгийн нийгмийн тогтолцоонд, хэрэв иргэд өөрсдөө хүсвэл эрх баригчдын тоглоомын дүрмээр буюу, өөрөөр хэлбэл хуулийн хүрээнд улс орныхоо улс төрийн үйл явцад шууд нөлөөлж, санаанд нь нийцэхгүй бол түүнийг өөрчлөх бүрэн боломж бий.

Хэрэв нийгмийг залуурдаж буй удирдлага муу ажиллавал тухайн улс үндэстэн өөрийгөө устгаж мөхөөхгүйн тулд сэтгэх, бүтээх чадвартай гишүүд нь өөрийн үндэсний эрх ашигт нийцсэн Үндэсний Зөвшилцөлд хүрэх алхам хийдэг. Үүнийг нь нийтээр дэмжиж оролцвол нийгэм шинэчлэгдэж сэргэдэг. Үүний үр дүнд улс үндэстэн өөрийгөө аварч чаддаг төдийгүй хүчирхэгжин манддаг юм.

Сэлүүргүй завь далайн салхинд туугдан зүг чиггүй хөвсөөр эцэстээ хүчит давалгаанд няц цохигдон сүйрэх тавилантай. Далайг түүх гэж, улс үндэстэнийг завь гэж төсөөлбөл сэлүүр нь Үндэсний Зөвшилцөл болно. Улс үндэстэнд тухайн цаг үед тулгарсан ямар асуудал дээр зөвшилцөж тохирох нь гол зүйл юм. Хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас хойш улс үндэстэний сөнөж мөхсөн хийгээд хүчирхэгжин мандсан түүх нь Үндэсний Зөвшилцөлд хүрсэн эсэхээс шалтгаалдаг. Олон овог аймагт хуваагдаж, хөнжилдөө унтах завгүй хөнөөлдөн тэмцэлдэж байсан 13 зуунд талын чөлөөт эрчүүд нэгдмэл хүчирхэг улсыг хүсч мөрөөдөн нийтийн зөвшилцөлд хүрч чадсан учраас Монгол улс түүхийн шинэ эринд тэсч үлдсэнээр барахгүй агуу их амжилтад хүрч чадсан. Идэвхгүй болж унжийсан олон түмнийг Үндэсний Зөвшилцөл сэрээж, нэгтгэснээр тэднийг цоо шинэ эрч хүч, сэтгэлгээний цусаар сэлбэн амилаадаг. Тэгээд ч Үндэсний Зөвшилцөл гэсэн энэ агуу ойлголт тухайн үндэстэнд хэрэгтэй үедээ сэдрэн гарч ирдэг юм.